धाराशिव आणि लातूर जिल्ह्यांत ग्रामोद्धारासाठी विविध उपक्रम; २७ पाण्याच्या टाक्या, १५० विहिरींचे खोलीकरण, तर ६ हजार ९७५ विद्यार्थ्यांना पूरक शिक्षण
धाराशिव : लोहारा तालुक्यातील हराळी येथील ज्ञान प्रबोधिनी संस्थेच्या माध्यमातून शेती विकास, जलसंवर्धन, महिला सक्षमीकरण आणि पूरक शिक्षणासह विविध उपक्रम राबवून ग्रामीण भागाच्या सर्वांगीण विकासासाठी प्रयत्न केले जात आहेत. धाराशिव जिल्ह्यातील उमरगा, लोहारा, तुळजापूर तालुक्यांसह शेजारील लातूर जिल्ह्यातही संस्थेचे कार्य सुरू आहे. लोकसहभाग आणि श्रमदानातून जलसंधारणाची कामे, शेतकऱ्यांना कमी दरात कृषी अवजारे उपलब्ध करून देणे आणि ग्रामीण विद्यार्थ्यांना आनंददायी शिक्षणाच्या संधी निर्माण करणे, अशा विविध उपक्रमांतून ग्रामोद्धाराला चालना दिली जात आहे.
जिल्हा पत्रकार संघाच्या वतीने नुकत्याच आयोजित करण्यात आलेल्या पत्रकार अभ्यास दौऱ्यात ज्ञान प्रबोधिनीच्या विविध प्रकल्पांची पाहणी करून त्यांच्या कार्याची माहिती घेण्यात आली. सध्याच्या भीषण दुष्काळी परिस्थितीत संस्थेने लोकसहभागातून राबविलेल्या जलसंवर्धनाच्या उपक्रमांचे महत्त्व या दौऱ्यात अधोरेखित झाले.
धाराशिव आणि लातूर जिल्ह्यांतील विविध गावांमध्ये ग्रामस्थांच्या श्रमदानातून प्रत्येकी १५ हजार लिटर क्षमतेच्या २७ पाण्याच्या टाक्यांचे बांधकाम पूर्ण करण्यात आले आहे. त्यामुळे संबंधित गावांमध्ये पिण्याच्या पाण्याच्या साठवणुकीची कायमस्वरूपी सुविधा निर्माण झाली आहे. विशेष म्हणजे या टाक्यांच्या उभारणीत ग्रामस्थांचा प्रत्यक्ष सहभाग असल्यामुळे त्यांच्या देखभालीची जबाबदारीही ग्रामस्थांकडून घेतली जात आहे.
याशिवाय लोहारा तालुक्यातील सुमारे १५० विहिरींमधील गाळ काढून त्यांचे खोलीकरण करण्यात आले आहे. या कामामुळे विहिरींची पाणीसाठवण क्षमता वाढण्यास मदत झाली आहे. तालुक्यातील पाच गावांमध्ये साडेतीन हजारांहून अधिक जलतारा खड्डे घेण्यात आले आहेत. विशेषतः वाडी वडगावसह परिसरातील गावांमध्ये पावसाचे पाणी जमिनीत मुरविणे आणि भूजल पातळी टिकवून ठेवण्यासाठी या उपक्रमांचा उपयोग होत आहे. दुष्काळी परिस्थितीत पाण्याचे महत्त्व लक्षात घेता संस्थेच्या या प्रयत्नांना विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक विकासासाठी ज्ञान प्रबोधिनीच्या पूरक शिक्षण विभागामार्फत विविध उपक्रम राबविले जात आहेत. विकासिका, आनंद शाळा, आनंदी शिक्षण, पढाई से दोस्ती, छोटे सायंटिस्ट आणि फिरती विज्ञान प्रयोगशाळा अशा उपक्रमांच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना कृतीतून शिकण्याची संधी उपलब्ध करून दिली जात आहे. ग्रामीण भागातील वाड्या-वस्त्यांवरील ११९ ठिकाणी तब्बल ६ हजार ९७५ विद्यार्थ्यांना विविध शैक्षणिक कौशल्यांचे प्रशिक्षण दिले जात आहे.
विद्यार्थ्यांमधील सुप्त कलागुणांना वाव देणे, त्यांच्यामध्ये अभ्यासाची गोडी निर्माण करणे आणि त्यांना शिक्षणाच्या प्रवाहात कायम ठेवणे, या उद्देशाने शाळांमध्ये विविध उपक्रम राबविले जात आहेत. केवळ पुस्तकी शिक्षणावर भर न देता प्रयोगशीलता, सर्जनशीलता आणि आनंददायी शिक्षणाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास साधण्याचा संस्थेचा प्रयत्न आहे.
शेती व्यवसायातील वाढता उत्पादन खर्च लक्षात घेऊन शेतकऱ्यांना दिलासा देण्यासाठी ज्ञान प्रबोधिनीच्या माध्यमातून कृषी अवजारे बँकही चालविली जात आहे. या उपक्रमांतर्गत शेतीच्या विविध मशागतींसाठी आवश्यक असलेली स्वयंचलित यंत्रे तसेच मनुष्यबळाच्या साहाय्याने वापरली जाणारी कृषी अवजारे शेतकऱ्यांना अत्यल्प दरात उपलब्ध करून दिली जात आहेत. त्यामुळे अल्पभूधारक आणि आर्थिकदृष्ट्या मर्यादित क्षमता असलेल्या शेतकऱ्यांना आधुनिक कृषी साधनांचा लाभ घेण्याची संधी निर्माण झाली आहे.
सेंद्रिय शेतीला प्रोत्साहन देण्यासाठीही संस्थेच्या कृषी विभागामार्फत प्रयत्न सुरू आहेत. कृषी विभागातील विद्यार्थ्यांनी संशोधनाच्या माध्यमातून विविध सेंद्रिय औषधे तयार केली असून ती शेतकऱ्यांसाठी उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत. शेतीचा उत्पादन खर्च कमी करणे आणि पर्यावरणपूरक शेती पद्धतींचा प्रसार करणे, या उद्देशाने हे उपक्रम राबविले जात आहेत.
दरम्यान, पत्रकार अभ्यास दौऱ्यानिमित्त लोहारा तालुक्यातील वाडी वडगाव येथे ग्रामस्थांच्या सहभागातून विशेष कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले होते. सध्याच्या दुष्काळी परिस्थितीत प्रत्येकाच्या हाताला काम मिळावे, ग्रामीण भागात छोटे स्वयंरोजगार निर्माण व्हावेत आणि पाण्याच्या संवर्धनाचे महत्त्व नागरिकांपर्यंत पोहोचावे, या उद्देशाने या कार्यक्रमातून जनजागृती करण्यात आली.
लोकसहभागातून जलसंवर्धन, शेतकऱ्यांसाठी कमी खर्चाची शेती, ग्रामीण विद्यार्थ्यांना पूरक शिक्षण आणि महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी विविध उपक्रम अशा बहुआयामी कार्यातून ज्ञान प्रबोधिनीने ग्रामविकासाचा व्यापक दृष्टिकोन स्वीकारला आहे. दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर शासनाच्या योजनांबरोबरच स्वयंसेवी संस्था आणि ग्रामस्थांच्या एकत्रित प्रयत्नांतून ग्रामीण भागात शाश्वत विकासाची कामे उभी राहू शकतात, हे या उपक्रमांतून दिसून येत आहे.
